Opis i uzasadnienie herbu i flagi Powiatu Tarnobrzeskiego.

Herb: wizerunek herbu Powiatu Tarnobrzeskiego przedstawia się następująco. Tarcza renesansowa od podstawy zaokrąglona. W górze tarczy w polu błękitnym herb Leliwa - „półksiężyc złoty rogami do góry obrócony, nad nim sześciopromienna gwiazda złota”, pod nim, otwarta u góry, girlanda z liści dębu w kolorze zielonym.

 Projekt herbu załącznik nr 1.

Flaga: prostokąt o wymiarach - 150 cm x 90 cm. Na nim barwy dzielone w słup, od lewej krawędzi barwa błękitna (niebieska) o szer. 30 cm, następnie żółta (złota) o szer.90 cm, od prawej krawędzi ponownie barwa błękitna o szer. 30 cm. Herb powiatu tarnobrzeskiego usytuowany na powierzchni flagi centralnie w polu żółtym. 

 Projekt flagi załącznik nr 2.

Kolory:
Barwy (CMYK)

• niebieska (błękitna)- C -100, M-65, Y- 0, K- 0
• żółta (złota) - C -0, M-0, Y-100, K- 0
• zielona- C-49, M-0, Y,98, K-0
  

Herb Powiatu tarnobrzeskiego nawiązuje do historii i tradycji kulturowej, do heraldyki rodów polskich oraz czerpie z dorobku etnografii, która północno - wschodnią część obecnego województwa podkarpackiego określa mianem regionu lasowiackiego.

Leliwa w herbie Powiatu tarnobrzeskiego to odniesienie do Tarnowskich - polskiego rodu magnackiego, właścicieli znaczących dóbr w Małopolsce, którego jedno z odgałęzień przez wieki związane było z Wielowsią, Dzikowem ( dziś w granicach Tarnobrzega), Tarnobrzegiem oraz z okolicą szeroko wykraczającą poza obszar dzisiejszego Powiatu tarnobrzeskiego.

Początek tych związków to w. XIV. Dzierżka / Dziersława / z Wielowsi była córką lub wnuczką Dzierżykraja - comesa, dziedzicznego właściciela Wielowsi / Magna Villa /.

Od 1343 r. była żoną Leliwity, Rafała z Tarnowa, wnosząc mu w posagu ojcowiznę.

Kolejne pokolenie z tego związku to synowie : Jan, kasztelan krakowski i Spicimir czyli Spytek, podkomorzy krakowski, obaj piszący się „z Tarnowa”.

Najsłynniejszym przedstawicielem rodu był hetman Jan Amor Tarnowski (1488 - 1561) oraz urodzony w Dzikowie 7 XI 1837 r. Stanisław Tarnowski, m.in. historyk literatury, krytyk literacki, publicysta polityczny, przywódca konserwatystów krakowskich, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego. Imię prof. Stanisława Tarnowskiego nosi Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Tarnobrzegu.

Miasta i miejscowości związane z Tarnowskimi to: Tarnów Tarnobrzeg, Tarnogród, Rudnik nad Sanem, Tarnopol ( obecnie Ukraina).

W Powiecie tarnobrzeskim Tarnowscy lokowali wsie: Tarnowska Wola ( pierwotna nazwa Ługi 1782), ponownie lokowana w 1802 przez hr. Jana Jacka Tarnowskiego otrzymała obecną nazwę. Z inicjatywy Tarnowskich powstała wieś Rozalin (Biele) i Alfredówka(Ciosy).

Tarnowscy „wielowiejscy” otrzymali przywilej wrębu /wchodu/ w lasach królewskich starostwa sandomierskiego. W jego wyniku jedna część Grębowa, położona na południowy wschód od Wielowsi należała do tego rodu. Do dzisiaj ta część Grębowa należąca niegdyś do Tarnowskich nosi nazwę Grębów - Szlachecka.

Ponad 400 lat historii Miasta Tarnobrzega, / siedziba Powiatu / jest nierozerwalnie związane z Tarnowskimi.

W 1593 r. król Zygmunt III Waza nadał Tarnowskim przywilej fundacyjny. Siedzibą rodu był zachowany do dzisiaj zamek w Dzikowie. Początkowo, w XV w. nad brzegiem Wisły wzniesiony został murowany dwór wieżowy, który w roku 1522 od Toporczyków z Ossolina nabył Jan Spytek Tarnowski.

Jego prawnuk, Michał Stanisław Tarnowski w I połowie XVII wieku do średniowiecznego dworu dobudował skrzydło północne ( obecny korpus główny zamku), otoczył fortyfikacjami, zaś u podnóża zamkowej skarpy urządził włoski ogród kwaterowy.

Śmierć Michała Stanisława Tarnowskiego i późniejszy o kilka miesięcy potop szwedzki spowodowały wstrzymanie rozbudowy rezydencji. Podjęto ją dopiero w końcu XVIII wieku, kiedy odbudowano skrzydło wschodnie zamku, rozebrano wieżę i budynki bramne, mury obronne i bastiony, urządzając na ich miejscu park krajobrazowy.

Zamek mający dotąd charakter obronny, stał się typowym dla wieku oświecenia pałacem między dziedzińcem a ogrodem. Już wtedy zamek dzikowski był ośrodkiem kultury, gdyż działała tu stała kapela zamkowa, złożona z 17 muzyków, a w nowym skrzydle mieściła się biblioteka. Podczas wojny 1809 roku zamek został zniszczony; na odbudowę musiał czekać blisko ćwierć wieku. Dopiero w roku 1834 Jan Feliks Tarnowski i jego żona Waleria, kolekcjonerzy i miłośnicy sztuki, rozpoczęli przebudowę rezydencji w stylu gotyckim.

Odtąd miał to być zamek - muzeum, gdyż jego komnaty wypełniła słynna kolekcja, którą tworzyły zbiory sztuki, biblioteka i archiwa rodowe. Zbiory sztuki to przede wszystkim obrazy mistrzów włoskich i niderlandzkich z XVI - XVIII wieku.

Wśród nich Tarnowscy posiadali m.in. dzieła Carracich, Veronesa, Tycjana, Bacciarellego, Trevisaniego, Reniego, van Dycka, Sustermansa, Rembrandta. Zgromadzili również pokaźny zbiór grafiki szkół europejskich, który dopełniały rzeźby ( m.in. Berniniego, Canovy) a także portrety rodzinne, poczynając od konterfektów staropolskich po wizerunki Leliwitów malowane przez czołowych malarzy polskich XIX wieku, m.in. Kaplińskiego, Matejkę, Pochwalskiego, Kossaków, czy Malczewskiego. Biblioteka dzikowska liczyła ok. 30 tysięcy woluminów, szczycąc się szczególnie kompletem polskich edycji Biblii, pierwodrukami dzieł ojców literatury polskiej, a także m.in. fragmentem księgozbioru należącego do króla Stefana Batorego.

Istniejący przy bibliotece zbiór rękopisów obejmował pokaźną liczbę autografów znanych ludzi nauki, pióra i polityki. Najcenniejszy był niewątpliwie rękopis „Pana Tadeusza”

A. Mickiewicza nabyty przez profesora Stanisława Tarnowskiego od syna wieszcza - Władysława w 1871 roku i przechowywany, w specjalnie wykonanej dla owej relikwii narodowej, szkatule z hebanu i kości słoniowej.

Archiwum rodowe Tarnowskich składało się z kilkunastu tysięcy dokumentów od XIV do XX wieku dotyczących spraw majątkowych, przywilejów, nadań, zapisów testamentowych związanych z Tarnowskimi lub rodami z nimi spokrewnionymi. Część dokumentów to papiery z zamku Tarnowskich w Tarnowie, w tym również po hetmanie J. Tarnowskim. Archiwum Tarnowscy gromadzili sukcesywnie od XIV wieku, początek biblioteki to koniec XVIII wieku, zaś zbiory sztuki twórcy kolekcji zaczęli gromadzić w latach 1803 - 1805.

Cała kolekcja zgromadzona w Dzikowie po roku 1834 była tu przechowywana do roku 1944. Ideą Tarnowskich było utworzenie publicznego muzeum na bazie zbiorów dzikowskich.

Wolę utworzenia muzeum zawiera też testament hr. Artura Tarnowskiego, ostatniego pana na Dzikowie.

Oprócz kolekcji w komnatach zamkowych przechowywano z pietyzmem wiele pamiątek starożytnych i narodowych, m.in. obiekty z Pompejów oraz pamiątki po hetmanie Janie Tarnowskim, ks. Józefie Poniatowskim i Napoleonie.

Z zamkiem Tarnowskich wiąże się szereg sławnych wydarzeń i znanych postaci. Tu w roku 1734 zjechała szlachta z całej Rzeczypospolitej by zawiązać Konfederację Dzikowską w obronie króla Stanisława Leszczyńskiego i niepodległości Polski, tu w roku 1927 miał miejsce zjazd polskich konserwatystów. W Dzikowie przebywali m.in. Hugo Kołłątaj, Tadeusz Czacki, Onufry Kopczyński, Alojzy Feliński, Ignacy Mościcki, Walery Sławek.

Z inicjatywy rodu fundowano w Tarnobrzegu w 1676 kościół i klasztor o.o. Dominikanów oraz organizowano szkolnictwo, min.C.K. Wyższą Szkołę Realną - 1909 r.

Zofia z hr. Zamojskich hr. Tarnowska jest fundatorką tarnobrzeskiego szpitala. Współczesny Szpital Wojewódzki w Tarnobrzegu został nazwany jej imieniem.

W Budzie Stalowskiej i Mokrzyszowie pozostały dworki myśliwskie oraz prowadzące do dzisiaj działalność gospodarczą stawy rybne.

Władze Miasta Tarnobrzeg podjęły decyzję o przystąpieniu do generalnego remontu Zamku i nadania mu funkcji muzealnej. Aktualnie trwają prace przy zabezpieczaniu fundamentów.

Herbu Leliwa używają też ( w różnych wersjach, np. ośmiopromienna gwiazda) m.in. miejscowości: Mińsk Mazowiecki, Ostrowiec Świętokrzyski, Poznań, Przeworsk, Stryków, Tarnobrzeg, Tarnów.

Girlandę z liści dębu w herbie Powiatu tarnobrzeskiego uzasadnia się następująco:

W okresie przed osadniczym cały obszar ziemi leżący w Widłach Wisły i Sanu zajmowała puszcza ( Puszcza Sandomierska), której pozostałości w formie zwartych kompleksów leśnych zachowały się jeszcze w powiatach kolbuszowskim, niżańskim, stalowowolskim i tarnobrzeskim.

Przez wieki znaczny udział w zajęciach mieszkańców prócz uprawy roli i hodowli przypada na zatrudnienia związane z puszczą jak: bartnictwo, rybołówstwo, myślistwo, spławianie drewna, wypalanie węgla drzewnego, potażu i mazi ( smoły i dziegciu).

Używana obecnie dla potrzeb klasyfikacji etnograficznej nazwa „Lasowiacy” została wprowadzona do literatury dopiero pod koniec XIX w. Wspólnota określająca się wcześniej jako „Lesioki” zamieszkiwała rozległe obszary Puszczy Sandomierskiej.

O stosunku do puszczy, (a raczej tego co z niej obecnie pozostało) i jej darów świadczy do dzisiaj funkcjonujące gwarowe powiedzenie ”Las ociec nas, a my dzieci jiego jidziewa do niego”.

Na przestrzeni stuleci, wskutek asymilacji różnych, dobrowolnie bądź przymusowo, osiedlonych tu narodowości ( polskiej - najliczniejszej, ale także ruskiej, tatarskiej, litewskiej, wołoskiej i niemieckiej, wykształciła się nowa jakościowo grupa, różniąca się od innych w wielu dziedzinach gospodarki i kultury. Oparciem dla wszystkich był las. Z niego żyli w sferze gospodarczej i bez niego nie mogli żyć w sferze duchowej, kulturowej.

Ważnym elementem Lasowiaków odróżniających ich od innych grup etnicznych był strój.

Był to strój bardzo skromny, szyty z niebarwionego lnianego albo konopnego płótna i zdobiony białym, czarnym lub czerwonym haftem.

W strukturze obecnego Powiatu tarnobrzeskiego lasy stanowią 31 % powierzchni.

W układzie siedlisk przeważają siedliska borowe - ponad 60 %. W składzie gatunkowym jest jeszcze 4% dębu.

O jego związkach z tym terenem świadczą licznie występujące nazwiska ze rdzeniem dąb jak: Dąbal, Dębal, Dąbek, Dąbrowski oraz nazwy miejscowości : Dęba, Nowa Dęba, Poręby Dębskie, Dąbrowica oraz rzeka Dąbrówka. Do puszczy i zajęć mieszkańców nawiązują natomiast nazwy wsi i gruntów na mapach katastralnych jak: Sokolniki, Zalesie (gmina Gorzyce),Poręby Furmańskie (Gmina Grębów) Poręby, Porębniki, Poręby pod Olszynkami (gmina Baranów Sandomierski).

Dla wykazania, że Tarnowscy, od czasów króla Łokietka, współtworzący zręby odradzającego się państwa polskiego, zawsze lojalni wobec jego władców i prawa, stanowili przez wieki wzorzec godny naśladowania nie tylko wobec innych rodów rycerskich, ale także wobec okolicznej ludności oraz dla podkreślenia, że kulturę, rozwój i byt mieszkających tutaj ludzi przez wieki zdominowała puszcza, zasadnym jest umieszczenie w herbie Powiatu tarnobrzeskiego Leliwy, a przy niej girlandy z liści dębu.

Oprac. Kazimierz Błasiak

Wykorzystano nast. publikacje: